Sztuczne muszki Gesnera z XVI w.

Napisane przez dr Stanisław Cios. Opublikowano w Sztuczne muszki P&L

  Kontynuując historię sztucznej muszki (patrz P&L nr 2 i 3/1997, oraz za 2000) poniżej podaję informacje o muszkach z XVI w., zawarte w dziele Szwajcara Conrada Gesnera z 1558 r.

Kontynuując historię sztucznej muszki (patrz P&L nr 2 i 3/1997, oraz za 2000) poniżej podaję informacje o muszkach z XVI w., zawarte w dziele Szwajcara Conrada Gesnera z 1558 r.

Gesner posiadał bardzo szeroką wiedzę i zainteresowania. W pracach poświęconych przyrodzie zebrał wiele informacji mających nawet dzisiaj – po prawie 450 latach – dużą wartość poznawczą. Prześledźmy najpierw dwa fragmenty, w których Gesner podaje przynęty na pstrągi i lipienie (s. 1175) i na same pstrągi (s. 1208). Podaję tutaj w miarę wierny przekład z łaciny; posiłkowałem się wersją angielską Nischkauera (1994), zresztą niezbyt precyzyjną.

  Dla uzupełnienia podaję jeszcze kilka starych informacji o sztucznych muszkach z regionu Alp. Niedawno prof. Richard C. Hoffmann, historyk na York University w Kanadzie, odnalazł w powieściach  Wolfram von Eschenbach z XIII w. dwa krótkie, ale intrygujące fragmenty:

- w Parzival (VI.320) bezdusznego oszusta porównuje się do „haczyka z piórem”: „Ir vederangl! Ir nâtern zan!” („ty upierzony haczyku, ty zębie żmii”);

- w Titurel (II.154), w którym bohater Schiotulander brodzi boso w zimnym i czystym potoku, łowiąc pstrągi i lipienie na „haczyk z piórem”: „Schîonatulander mit einem vederangel vienc äschen unde vörhen”.

  Ponadto, Amacher (1996:  63 i 245) podaje wzmianki o łowieniu na piórko ze sznurem („mit der fäder und angelschnur”, „Fäder-Angel”) zawarte w rękopisie z 1587 r.

Komentarz

1. Muszki Gesnera pozostawały praktycznie niezauważone aż do początku naszego wieku. O ile mi wiadomo dopiero w 1912 r. Stolzle opublikował artykuł na ich temat na łamach pisma Osterreichische Fischereizeitung. Jest to o tyle zadziwiające, że praca Gesnera o rybach była jedną z najczęściej czytanych przez ichtiologów przez kilka stuleci. Znał ją również Izaak Walton. Wydaje się, że w literaturze angielskiej pierwszą informację o nich podał dopiero Nischkauer (1994); nie znali tych muszek bowiem ani Hills (1976) ani Bark (1994) przedstawiający historię wędkarstwa muchowego. Informacje Nischkauera stanowią streszczenie dwóch artykułów zawartych w numerach 100 i 101 pisma Fliegenfischer.

2. W relacji Gesnera zwracają uwagę dwa elementy: na muszkę łowią przebiegli wędkarze, oraz że tekst pochodzi z rękopisu. Te informacje, jak również wzmianki u Wolfram von Eschenbach i w rękopisie z 1587, wskazują, że wędkarstwo muchowe było szeroko

-3-

rozpowszechnione w regionie alpejskim już co najmniej w XIII w. Połów na muszkę był dobrze znany inteligencji, gdyż został wykorzystany jako przenośnia w powieści i był traktowany jako coś oczywistego, znanego czytelnikom.

3. Muszki Gesnera wpisują się w logikę naśladownictwa pokarmu ryb, o której pisali wcześniej Elian i Barnes. Naśladowano głównie postacie uskrzydlone owadów (zapewne zarówno wodnych jak i lądowych), na co wskazują surowce, oraz larwy - na co wskazuje słowo „vermium”. Łowiono więc zarówno na powierzchni wody, jak i na zatopioną muszkę.

  Nischkauer (1994) podjął próbę określenia imitowanych owadów na podstawie konstrukcji muszki. Jestem jednak znacznie ostrożniejszy w tym względzie i sądzę, że podstawą powinna być raczej znajomość pokarmu ryb w wodach , których muszki dotyczą.

  W wyniku obserwacji żerujących ryb wypracowano różne muszki na różne pory roku. W tym względzie zwraca uwagę zbieżność z 12 muszkami przedstawionymi przez Barnes około 100 lat wcześniej. Ta zbieżność nie jest przypadkowa. Wskazuje ona, że muszki Gesnera i Barnes mogą mieć wspólne źródło:

- Te same rękopisy (albo ich kopie) krążące po Europie, zwłaszcza wśród zakonników (Barnes była zakonnicą). Należy pamiętać, że zakonnicy byli promotorami rybołówstwa z uwagi na ogromną ilość dni postnych i przywileje kleru w zakresie połowu ryb.

- Wspólne tradycje wędkarstwa muchowego, które z regionu Alp zapewne przez Francję dotarły do Anglii w średniowieczu, a może jeszcze wcześniej.

4. Surówce do wykonania muszek wymienione przez Gesnera to:

* pióra czapli (ogonowe, lotki/?/ i z głowy), żurawia (lotki?), kuropatwy (brzuszne), kaczora (piersiowe), siwej wrony (brzuszne i grzbietowe) i pardwy;

* nić jedwabna (niebieska, biała, czarna).

  Nie można wykluczyć, że zielone pióra pozyskano w drodze farbowania.

5. Części muszki wymienione przez Gesnera to:

- tułów - zapewne cienki, gdyż z nici jedwabnej,

- skrzydełka - z piór kuropatwy,

- główka - czerwona, czarna lub zielona, wykonana głównie z jedwabiu. Nie jest jednak jasne co Gesner rozumiał pod terminem „główka” (caput). Nie można wykluczyć, że chodziło mu zarówno o pogrubienie przedniej części muszki, jak i o jeżynkę.

  W zasadzie można uznać, że sztuczne muszki wymienione przez Barnes i Gesnera niewiele odbiegają od prostych muszek stosowanych współcześnie.

6. Powyższe elementy wyraźnie wskazują, że już pod koniec średniowiecza wędkarstwo muchowe było:

- wysoko rozwiniętą sztuką, w której dobrze opanowano wykonywanie sztucznych muszek;

- znane praktycznie na terenie całej górzystej Europy w pasie od Anglii (i zapewne Pirenejów) przez Alpy do Karpat i Bałkanów;

- dobrze znane niemałej rzeszy inteligencji (klerowi, pisarzom i prawdopodobnie również mieszczanom), wysoko ceniącej sobie tę formę rozrywki.

Literatura cytowana:

Amacher U. 1996. Zürcher Fischerei in Spätmittelalter. Mitteilungen der antiquarischen Gesellschaft in Zurich, 63.

Bark C.V. 1994. A history of flyfishing. Merlin Unwin Books.

Gesner C. 1558. De piscium et aquatilium animalium natura. Tiguri.

Hills J.W. 1976 (I wyd. 1921) A history of fly fishing for trout.

Nischkauer H.E. 1994. The trout and grayling flies of Konrad Gesner. Journal of the Grayling Society,

-4-

   autumn, s. 27-31.

Wolfram von Eschenbach. 1930. Werke. Wyd. K. Lachmann. Berlin und Leipzig.